کلاژن یک پروتئین ساختاری است که بخش مهمی از بافت‌های همبند بدن را تشکیل می‌دهد. این پروتئین در پوست، استخوان، غضروف، تاندون و رباط وجود دارد و به حفظ ساختار و ویژگی‌های فیزیکی این بافت‌ها کمک می‌کند.
مکمل‌های کلاژن از نظر نوع کلاژن، منشأ اولیه، روش فرآوری و اندازه قطعات پروتئینی با یکدیگر تفاوت دارند.
برای مثال، برخی محصولات از کلاژن گاوی تهیه می‌شوند، برخی منشأ دریایی دارند و بعضی دیگر از منابعی مانند غضروف مرغ تولید می‌شوند. همچنین روش فرآوری می‌تواند باعث شود کلاژن به شکل هیدرولیزشده و قطعات کوچک‌تری به نام پپتید کلاژن درآید.
به همین دلیل، شناخت اصطلاحات درج‌شده روی بسته‌بندی مکمل‌ها به درک بهتر ترکیبات محصول کمک می‌کند.
کلاژن هیدرولیزشده نوعی کلاژن است که طی فرایند هیدرولیز، به قطعات پروتئینی کوچک‌تری تجزیه شده است.
در این فرایند، پیوندهای پروتئینی کلاژن شکسته می‌شوند و ترکیباتی با اندازه مولکولی کوچک‌تر به دست می‌آیند. این ترکیبات در تولید بسیاری از مکمل‌های خوراکی کلاژن استفاده می‌شوند.
یکی از ویژگی‌های کلاژن هیدرولیزشده، قابلیت استفاده از آن در فرمولاسیون‌های مختلف مکمل است. این ماده ممکن است به شکل پودر یا سایر شکل‌های خوراکی در محصولات عرضه شود.
فرایند تولید معمولاً با استخراج کلاژن از یک منبع اولیه آغاز می‌شود. سپس با استفاده از روش‌های فرآوری، ساختار پروتئینی آن به قطعات کوچک‌تر تبدیل می‌شود.
یکی از روش‌های مورد استفاده، هیدرولیز آنزیمی است. در این روش، آنزیم‌ها به شکستن پیوندهای پروتئینی کمک می‌کنند.
در مقاله علمی مورد بررسی نیز یکی از مطالعات از کلاژن هیدرولیزشده آنزیمی استفاده کرده بود. مقدار مصرف این ترکیب در آن مطالعه ۱۰ گرم در روز گزارش شده بود.
پپتیدهای کلاژن قطعات کوچک‌تری هستند که از تجزیه کلاژن به دست می‌آیند. این ترکیبات در منابع علمی با عنوان کلاژن هیدرولیزشده نیز شناخته می‌شوند.
بنابراین، پپتید کلاژن و کلاژن هیدرولیزشده در بسیاری از محصولات به مفاهیم نزدیک و مرتبطی اشاره دارند و نباید همیشه آن‌ها را دو گروه کاملاً جداگانه در نظر گرفت.
پپتیدهای کلاژن عمدتاً از اسیدهای آمینه‌ای مانند موارد زیر تشکیل شده‌اند:
گلیسین (Glycine)
پرولین (Proline)
هیدروکسی‌پرولین (Hydroxyproline)
این اسیدهای آمینه از اجزای مهم ساختار پروتئین کلاژن هستند.
پپتیدهای کلاژن می‌توانند از منابع حیوانی مختلف استخراج شوند. در مقاله علمی مورد بررسی، به منابعی مانند پوست گاو، فلس ماهی و پوست مرغ اشاره شده است.
منشأ اولیه ماده خام می‌تواند یکی از تفاوت‌های محصولات کلاژن باشد. بااین‌حال، صرفاً با دانستن منشأ تولید نمی‌توان درباره کیفیت یا اثربخشی یک مکمل قضاوت کرد؛ زیرا روش فرآوری، ترکیب نهایی و کیفیت کنترل محصول نیز اهمیت دارند.
کلاژن نوع دوم یکی از انواع کلاژن است که در ساختار غضروف مفصلی وجود دارد.
این نوع کلاژن از نظر ساختار پروتئینی با کلاژن‌های دیگر تفاوت دارد و در برخی مکمل‌ها به‌عنوان یکی از ترکیبات اصلی استفاده می‌شود.
یکی از نکات مهم این است که کلاژن نوع دوم می‌تواند با روش‌های مختلفی فرآوری شود. برای مثال، در یک مطالعه بالینی که در فراتحلیل سال ۲۰۲۳ بررسی شده بود، از کلاژن نوع دوم هیدرولیزشده استفاده شده بود.
کلاژن نوع دوم هیدرولیزشده
در یکی از مطالعات واردشده به فراتحلیل، کلاژن نوع دوم هیدرولیزشده از غضروف جناغ مرغ تهیه شده بود.
مقدار مصرف این ترکیب در مطالعه موردنظر ۲ گرم در روز بود. در بخشی از طراحی مطالعه، این ترکیب همراه با ۵٫۸۱ گرم عصاره مرغ نیز بررسی شده بود.
این نمونه نشان می‌دهد که مکمل‌های حاوی کلاژن نوع دوم ممکن است علاوه بر نوع کلاژن، از نظر ترکیبات همراه نیز با یکدیگر تفاوت داشته باشند.
برای شناخت بهتر تفاوت فرمولاسیون‌های کلاژن، می‌توان به فراتحلیل منتشرشده در سال ۲۰۲۳ مراجعه کرد.
این پژوهش چهار کارآزمایی بالینی با مجموع ۵۰۷ شرکت‌کننده را بررسی کرده بود. هدف اصلی آن ارزیابی تأثیر پپتیدهای کلاژن بر درد و عوارض احتمالی در افراد مبتلا به آرتروز زانو بود.
در این مطالعات از ترکیبات یکسانی استفاده نشده بود و تفاوت‌هایی در منشأ، مقدار و روش فرآوری کلاژن وجود داشت.
۱. کلاژن طبیعی هیدرولیزشده
در یکی از مطالعات، از یک پودر حاوی کلاژن طبیعی هیدرولیزشده استفاده شده بود. میانگین وزن مولکولی گزارش‌شده برای این ترکیب حدود ۳۵۰۰ دالتون بود.
مقدار مصرف روزانه آن ۱۰ گرم بود که در مایع دلخواه حل می‌شد.
۲. کلاژن نوع دوم هیدرولیزشده
در مطالعه‌ای دیگر، کلاژن نوع دوم هیدرولیزشده با منشأ غضروف جناغ مرغ بررسی شده بود.
این فرمولاسیون با مقدار ۲ گرم کلاژن نوع دوم در روز مورد استفاده قرار گرفته بود و در یکی از گروه‌های پژوهش، عصاره مرغ نیز در ترکیب وجود داشت.
۳. پپتید کلاژن گاوی
یکی دیگر از ترکیبات بررسی‌شده، پپتید کلاژن گاوی بود.
در این مطالعه، مقدار مصرف روزانه ۸ گرم گزارش شده بود. این نمونه نشان می‌دهد که پپتیدهای کلاژن می‌توانند از منابع مختلف حیوانی تهیه شوند.
۴. کلاژن هیدرولیزشده آنزیمی
در مطالعه دیگری از کلاژن هیدرولیزشده آنزیمی استفاده شده بود.
مقدار مصرف روزانه این ترکیب ۱۰ گرم بود و دوره مصرف آن ۹۰ روز ادامه داشت.
تفاوت این فرمولاسیون‌ها نشان می‌دهد که عنوان کلی «مکمل کلاژن» الزاماً به یک ترکیب واحد اشاره نمی‌کند.
البته این پژوهش برای مقایسه مستقیم برتری انواع مختلف کلاژن طراحی نشده بود؛ بنابراین نمی‌توان بر اساس آن گفت کدام نوع کلاژن اثربخشی بیشتری دارد.
مکمل‌های کلاژن از نظر نوع ترکیب، منشأ اولیه و روش فرآوری با یکدیگر تفاوت دارند. کلاژن هیدرولیزشده و پپتید کلاژن اصطلاحاتی نزدیک به یکدیگر هستند که به کلاژن تجزیه‌شده به قطعات کوچک‌تر اشاره می‌کنند. در مقابل، کلاژن نوع دوم به یک نوع مشخص از کلاژن اشاره دارد که می‌تواند به شکل‌های مختلفی از جمله هیدرولیزشده در مکمل‌ها استفاده شود.
مطالعات بالینی بررسی‌شده در فراتحلیل سال ۲۰۲۳ نیز از فرمولاسیون‌های متفاوتی شامل کلاژن طبیعی هیدرولیزشده، پپتید کلاژن گاوی، کلاژن نوع دوم هیدرولیزشده و کلاژن هیدرولیزشده آنزیمی استفاده کرده بودند.
بااین‌حال، این پژوهش برای مقایسه مستقیم انواع کلاژن یا تعیین بهترین نوع مکمل طراحی نشده بود. بنابراین، انتخاب مکمل باید بر اساس ترکیبات واقعی محصول، کیفیت تولید، نیاز فرد و توصیه متخصص انجام شود.
شناخت تفاوت انواع کلاژن کمک می‌کند هنگام خرید مکمل، به‌جای توجه صرف به نام محصول یا تبلیغات، اطلاعات ترکیبات و مشخصات آن را دقیق‌تر بررسی کنیم.
منبع: Lin CR, Tsai SHL, Huang KY, Tsai PA, Chou H, Chang SH. Analgesic efficacy of collagen peptide in knee osteoarthritis: a meta-analysis of randomized controlled trials. J Orthop Surg Res. 2023;18:694.
